RSS-подписка facebook facebook Вконтакте Вконтакте

17.08.2010 Мырҙалар тарихы

Ете ырыуҙан торған Әйлеләрҙең бер тармағы – Мырҙа­лар ырыуы. Уның иҫ киткес боронғо тарихы тарихсылар тарафынан һаман да ныҡлап өйрәнелмәгән. Иң тәүҙә «мырҙа» һүҙенең килеп сығышын, нимә аңлатҡанын ҡарайыҡ.
Мыр – тамыр һүҙ, ҙа – ялғау. Мырҙа һүҙе фарсы, ғәрәп халҡында мирза рәүешендә әйтелеп, батша мәғәнәһен бирә. Ғәрәптәрҙең батшаһы – әмир. Ошо һүҙҙең тамырында ла «мир», беҙҙеңсә «мыр» тамыры ята булыр. «Мырҙа» атамаһының тәүге боронғо мәғәнәһе, тимәк, батша тигәнде аңлата.
Күренекле башҡорт уҡымышлыһы һәм ғалим Тажетдин Ялсығолов ХVIII быуат аҙағында – ХIХ быуат башында яҙылған «Тәуарихи Болғариә» тигән китабында Әйле ырыуы шәжәрәһен килтергән. Шәжәрәгә ҡарағанда, башҡорт һәм болғар хандарының Әйле ырыуы башҡорттары булыуы раҫлана. Тимәк, тағы ла аныҡлабыраҡ әйтһәк, башҡорт һәм болғар батшалары булып Мырҙалар ырыуынан һайланған кешеләр торған.
Мәсетле ауылын Мырҙалар мәсетлеһе, тиҙәр. Ләкин ул ауылдың боронғо исеме «Мырҙалар» булырға тейеш. Беренсенән, ауылдың боронғо зыяратын хәҙер ҙә «мырҙалар зыяраты» тиҙәр. Икенсенән, Ислам тарала башлаған дәүерҙә мәсет иң тәүҙә халыҡ күп йәшәгән үҙәктәрҙә һа­лынған. Хәҙерге Мәсетле ауылында ла булған ул. Тимәк, бөгөнгө Мәсетле ауылы Мырҙалар ырыуының үҙәге булған һәм «Мырҙалар – мәсетле ауыл» исеме менән йөрөтөлгән.
Мырҙа һүҙе әкренләп онотола барған һәм ауыл Мәсетле тип кенә йөрөтөлә башлаған. Тик элек мәсетле булып та, хәҙер унда йортоноң булмауы ғына эсте бошора.
Мырҙалар ырыуы атамаһының «батшалар» мәғәнәһен биреүсе һүҙ икәнлегенә шик ҡалмаһын өсөн тағы ла бер дәлилгә – «ҡала мэры» – тигән һүҙгә ҡараһаҡ, мэр батша уҡ булмаһа ла ҡаланың беренсе кешеһе, түрәһе, был инглиз һүҙе менән тамырҙаш. Ошо бәләкәй генә миҫал да ҡасандыр телдәрҙең берәү генә булыуын, бер тамырҙан таралыуын күрһәтә. Мырҙалар тарихын әйлеләр тарихынан айырып ҡарау мөмкин түгел.
ҡөрьән аяттарынан күреүебеҙсә, бөтә нәмәнең башы, башланғысы булып һыу тора («Һуд» сүрәһе, 7-се аят, «Нур» сүрәһе, 45-се аят). Аллаһы Тәғәлә бер аятында: «Мин бөтә нәмәне юҡтан бар иттем», – ти. ҡөрьәндән һығымта яһаһаҡ, Аллаһ донъяны юҡтан һәм шул уҡ ваҡытта һыуҙан бар иткән. Быны нисек аңларға?
Фән телендә күрһәтеп әйтһәк, бөтә нәмәнең башы, башланғысы булып ноль тора. Әлбиттә, ноль эсенә ҡарауы мөмкин түгел, ләкин ошо юҡ – ноль эсендә Аллаһы Тәғәлә һалған һыу – орлоҡ ята, тип фаразлай ғына алабыҙ. Ошо ноль эсендәге һыу – орлоҡтоң бер исеме – Әй. «Әй – боронғо шумер телен­дә орлоҡ, тамсы, һыу тигәнде аңлата», – ти Салауат Ғәлләмов. Иран телендәге Әй һүҙе «ҡәҙерле» тип тәржемә ителә. Ошолай математика фәненә ярашлы, борон­ғолар фәлсәфәһе буйынса Әйле ырыу­ҙары тыуған. Борон һыуҙы аңлатыусы һүҙ, ҡағиҙә булараҡ, ике генә хәрефтән торған Әй – шумер – башҡорт, мә – ғәрәп, аб – иран, су – төрки телдәрендә һыу исеме. Башҡорттағы һыу һүҙе бер аҙ үҙгәргән. Тәүге әйтелеше – су, һуңынан һу булған. Мәҫәлән: һулыш, һуҙылыу һүҙҙәре нигеҙендә һу тамыры ята.
«Урал батыр» эпосында «мыр» һүҙенә «һыу ҡорто» тип аңлатма бирелә. Башҡорт – «баш» һәм «ҡорт» һүҙенән тора. ҡорт һүҙен мырға алмаштырһаҡ, баш – мыр, икенсе төрлө батша – мыр, батша – мырҙа тигән мәғәнәле һүҙҙе күрәбеҙ.
Тамыр һүҙендә лә мыр бар. «Та» – борон­ғо һүҙ, һыуҙы аңлата. Та-т, та-м, та-мсы һүҙендә та ижеген күрәбеҙ. Ошо бәләкәй генә һүҙгә ни тиклем ҙур мәғәнә һалынған, фәлсәфә йәшерелгән. Йыһан, йыһандағы бөтә тереклек ошолай юҡтан, ҡөрьән әйткәнсә барлыҡҡа килмәйме ни?

М. ХӨРМӘТУЛЛИН.
Мәсетле районы,
Көҫәпәй ауылы.







Комментарий өҫтәргә


    • bowtiesmilelaughingblushsmileyrelaxedsmirk
      heart_eyeskissing_heartkissing_closed_eyesflushedrelievedsatisfiedgrin
      winkstuck_out_tongue_winking_eyestuck_out_tongue_closed_eyesgrinningkissingstuck_out_tonguesleeping
      worriedfrowninganguishedopen_mouthgrimacingconfusedhushed
      expressionlessunamusedsweat_smilesweatdisappointed_relievedwearypensive
      disappointedconfoundedfearfulcold_sweatperseverecrysob
      joyastonishedscreamtired_faceangryragetriumph
      sleepyyummasksunglassesdizzy_faceimpsmiling_imp
      neutral_faceno_mouthinnocent


Оҡшаш яңылыҡтар



Вайнер ҙа – туған тел һаҡсыһы!

05.09.2019 - Мәҙәниәт һәм сәнғәт Вайнер ҙа – туған тел һаҡсыһы!


Күктә балҡый уның йондоҙсоҡтары...

25.08.2019 - Мәҙәниәт һәм сәнғәт Күктә балҡый уның йондоҙсоҡтары...


Туйҙарҙа яралған мөхәббәт

24.08.2019 - Мәҙәниәт һәм сәнғәт Туйҙарҙа яралған мөхәббәт


“Ябай кеше булараҡ уңыш яулап ҡара...”

17.08.2019 - Мәҙәниәт һәм сәнғәт “Ябай кеше булараҡ уңыш яулап ҡара...”


Рәсәйҙең атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Рәйес ИСМӘҒИЛЕВ: “Һуғыш суҡмары булдым”

Ни өсөн Эльмира Юлдашеваны “Лунатик” тигәндәр?

“Драматургия – әҙәбиәттең иң ҡатмарлы жанры”

«Урал батыр»ҙы яттан һөйләнеләр

20.06.2019 - Мәҙәниәт һәм сәнғәт «Урал батыр»ҙы яттан һөйләнеләр


«Мәҙәниәт  хеҙмәткәрҙәре өсөн  ял юҡ»

15.06.2019 - Мәҙәниәт һәм сәнғәт «Мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре өсөн ял юҡ»


"Тормошҡа ашмаҫ хыялдар ҡормайым"

27.05.2019 - Мәҙәниәт һәм сәнғәт "Тормошҡа ашмаҫ хыялдар ҡормайым"


Йырсы менән бейеүсе –  шул тиклем пар килгәнсе

«Талантың булмаһа, шоу яһау ярҙам итмәй»

16.05.2019 - Мәҙәниәт һәм сәнғәт «Талантың булмаһа, шоу яһау ярҙам итмәй»


Көтөүсе булырға теләмәһәң, бейеүсе булырға мөмкин

Башҡортостандың атҡаҙанған артисы Лилиә РӘСҮЛЕВА: «Күңелем  романтикаға тартыла»

“Тормошомда осраған  һәр кешегә рәхмәтлемен”

Театр ишеген асҡас...

30.03.2019 - Мәҙәниәт һәм сәнғәт Театр ишеген асҡас...


Аҡыл менән хистәр береккәндә

25.03.2019 - Мәҙәниәт һәм сәнғәт Аҡыл менән хистәр береккәндә


Йәштәр театры һөйөндөрә

23.03.2019 - Мәҙәниәт һәм сәнғәт Йәштәр театры һөйөндөрә


«Бирешмә!» беренсе үҫмерҙәр премияһы

15.03.2019 - Мәҙәниәт һәм сәнғәт «Бирешмә!» беренсе үҫмерҙәр премияһы


Йырҙарынан йәндәр таба дауа

15.03.2019 - Мәҙәниәт һәм сәнғәт Йырҙарынан йәндәр таба дауа


Республика байрамына оло бүләк

13.03.2019 - Мәҙәниәт һәм сәнғәт Республика байрамына оло бүләк


«Бар донъяны бүләк итер инем...»

08.03.2019 - Мәҙәниәт һәм сәнғәт «Бар донъяны бүләк итер инем...»


Ҡурайсы, Башҡортостандың халыҡ артисы Айбулат РӘХМӘТУЛЛИН: «Бөрйән балын ғына ашайым»

“Диуана”лар ҡайҙа?” – “Ватан”да!

24.02.2019 - Мәҙәниәт һәм сәнғәт “Диуана”лар ҡайҙа?” – “Ватан”да!